در حال حاضر (سال ۲۰۲۶)، داروهایی مثل تیرزپاتاید، ماده مؤثره اسپارتینا، از نظر آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ (وادا) در فهرست مواد ممنوعه قرار ندارند، اما تحت برنامه پایش این آژانس هستند و این وضعیت میتواند در آینده تغییر کند.
مسئله مهمتر از جنبه قانونی این است که بر اساس شواهد موجود، مصرف این داروها صرفاً برای کاهش وزن ورزشی، حتی وقتی ممنوع نیست، ممکن است از نظر پزشکی و عملکردی برای اکثر ورزشکاران مناسب نباشد.
تفاوت «ممنوع» و «تحت پایش» چیست؟
وادا هر سال دو فهرست جداگانه منتشر میکند که خیلی وقتها با هم اشتباه گرفته میشوند. فهرست اول، فهرست مواد و روشهای ممنوعه است؛ حضور هر مادهای در این فهرست به معنای آن است که مصرف آن، بدون معافیت پزشکی مشخص (TUE)، تخلف انضباطی محسوب میشود.
فهرست دوم، برنامه پایش (Monitoring Program) است؛ موادی که در این فهرست قرار میگیرند، هنوز ممنوع نیستند، اما وادا الگوی مصرف آنها را در بین ورزشکاران زیر نظر دارد تا دادههای کافی برای تصمیمگیری آینده جمعآوری کند.
تیرزپاتاید از ابتدای سال ۲۰۲۶ به برنامه پایش وادا اضافه شده و در حال حاضر در مسابقات المپیک زمستانی هم زیر نظر است. سماگلوتاید هم از سال ۲۰۲۴ در همین برنامه پایش قرار دارد. قرار گرفتن در برنامه پایش به این معنا نیست که مصرف این داروها تخلف است؛ به این معناست که وادا هنوز درباره ممنوعیت آنها تصمیم نگرفته است.
آیا ممکن است این داروها در آینده ممنوع شوند؟
بله، این احتمال وجود دارد. وضعیت مواد موجود در برنامه پایش میتواند در بازبینیهای بعدی وادا تغییر کند. بنابراین، ورزشکاران باید فهرست مواد ممنوعه و برنامه پایش وادا را بهصورت منظم بررسی کنند.
یک ماده معمولاً زمانی وارد فهرست ممنوعه میشود که دستکم دو معیار از سه معیار زیر را داشته باشد: پتانسیل بهبود عملکرد ورزشی، ایجاد خطر بالفعل یا بالقوه برای سلامت ورزشکار، یا مغایرت با روحیه و اخلاق ورزشی.
با این حال، شواهد علمی موجود درباره معیار اول، یعنی بهبود مستقیم عملکرد ورزشی، هنوز محدود است. بیشتر دادههای موجود نشان میدهند که این داروها شواهد قانعکنندهای برای بهبود مستقیم عملکرد ورزشی ارائه نمیدهند؛ در واقع، اثر غالب آنها کاهش وزن و تغییر ترکیب بدنی است که میتواند بسته به رشته ورزشی و شرایط ورزشکار، پیامدهای متفاوتی داشته باشد.
چگونه مصرف این داروها در آزمایشهای ضددوپینگ شناسایی میشود؟
برای پایش این داروها از روشهای تحلیلی پیشرفته، از جمله روشهای مبتنی بر طیفسنجی جرمی، استفاده میشود. در برنامه وادا برای سال ۲۰۲۶، بهطور مشخص پایش ادراری سماگلوتاید ذکر شده و وادا تصریح کرده است که این پایش، تیرزپاتاید را نیز شامل میشود.
وادا برای توسعه همین روشهای تشخیصی اختصاصی سرمایهگذاری کرده است، که خودش نشانهای از جدی گرفتن این موضوع توسط این نهاد است.
شرایط خود را با پزشکان کلینیک غدد و دیابت بررسی کنید.
رزرو ویزیت آنلاینقوانین همه فدراسیونها یکسان نیست
نکتهای که کمتر به آن توجه میشود این است که فهرست وادا، هرچند مبنای اصلی بسیاری از فدراسیونهای ورزشی ملی و بینالمللی است، تنها مقرراتی نیست که ممکن است برای یک ورزشکار اعمال شود.
برخی سازمانها و لیگهای ورزشی، از جمله برخی فدراسیونهای دانشگاهی و حرفهای، میتوانند قوانین اختصاصی خود را نیز داشته باشند.
به همین دلیل، ورزشکاری که در یک رشته یا سازمان مشخص فعالیت میکند، باید علاوه بر مقررات وادا، قوانین فدراسیون، لیگ یا سازمان ورزشی خود را نیز بررسی کند.
چرا حتی بدون ممنوعیت، این داروها برای ورزشکاران توصیه نمیشوند؟
جدا از بحث قانونی، دلایل پزشکی و عملکردی متعددی وجود دارد که باعث میشود مصرف این داروها صرفاً برای کاهش وزن رقابتی پیش از مسابقات نیازمند احتیاط و ارزیابی پزشکی باشد.
کاهش توده عضلانی
یکی از نگرانیها، کاهش بخشی از توده بدون چربی همراه با کاهش وزن است.
مطالعات نشان میدهند که درصدی از وزن ازدسترفته میتواند از توده بدون چربی باشد؛ با این حال، توده بدون چربی با بافت عضلانی یکسان نیست و شامل آب و سایر بافتهای غیرچربی نیز میشود.
برای مثال، در کارآزمایی بالینی STEP-1، مصرف سماگلوتاید ۲٫۴ میلیگرم با کاهش توده چربی و همچنین کاهش توده بدون چربی همراه بود، هرچند نسبت توده بدون چربی به وزن کل بدن افزایش یافت.
همچنین در مورد تیرزپاتاید، مطالعه ترکیب بدنی SURMOUNT-1 نشان داد که حدود ۷۵ درصد از وزن ازدسترفته ناشی از کاهش توده چربی و حدود ۲۵ درصد ناشی از کاهش توده بدون چربی بوده است.
برای فردی که هدفش کاهش وزن است، تمرینات مقاومتی و دریافت کافی پروتئین میتواند به حفظ بهتر توده بدون چربی کمک کند. برای ورزشکاری که قدرت، سرعت یا استقامت عضلانی نقش مهمی در عملکرد او دارد، توجه به حفظ عضله و دریافت کافی انرژی و پروتئین اهمیت بیشتری پیدا میکند.
شواهد فعلی نشان نمیدهند که کاهش توده بدون چربی لزوماً به همان میزان به کاهش قدرت یا عملکرد عضلانی منجر میشود.
کاهش انرژی در دسترس بدن
کاهش اشتها، که یکی از اثرات اصلی این دسته دارویی است، میتواند باعث کاهش قابلتوجه دریافت انرژی شود. برای ورزشکاری که حجم تمرین بالایی دارد، این مسئله ممکن است باعث شود میزان انرژی و درشتمغذیهای دریافتی، بهویژه پروتئین و کربوهیدرات، با نیازهای تمرینی او هماهنگ نباشد.
در صورت تداوم و شدت کافی، کمبود انرژی در دسترس میتواند خطر بروز کمبود انرژی نسبی در ورزش (RED-S) را افزایش دهد. RED-S حالتی است که در آن انرژی باقیمانده پس از کسر انرژی مصرفشده در ورزش برای تأمین نیازهای طبیعی بدن کافی نیست.
این وضعیت میتواند با اختلال در متابولیسم، عملکرد تولیدمثلی، سلامت استخوان و سیستم ایمنی، سنتز گلیکوژن و ریکاوری همراه باشد و در نهایت خطر آسیب و افت عملکرد ورزشی را افزایش دهد.
البته شواهد مستقیم درباره ایجاد RED-S در ورزشکارانی که سماگلوتاید یا تیرزپاتاید مصرف میکنند هنوز محدود است؛ بنابراین این موضوع بیشتر یک نگرانی بالقوه در ورزشکارانی است که دریافت انرژی آنها بهطور قابلتوجه کاهش مییابد.
مشکلات گوارشی در حین تمرین و مسابقه
عوارض گوارشی این داروها، مثل تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست و کاهش اشتها، اگرچه برای افراد عادی صرفاً ناخوشایند است، اما در ورزشهای استقامتی میتواند عملکرد ورزشکار را کاملاً مختل کند.
سرکوب اشتها و بروز عوارض گوارشی، ممکن است دریافت کربوهیدرات، پروتئین و مایعات کافی را در طول تمرینات سنگین یا مسابقات به چالشی جدی تبدیل میکند. کاهش دریافت سوخت مورد نیاز بدن میتواند در صورت کافی نبودن دریافت انرژی و کربوهیدرات، بر عملکرد ورزشی و ریکاوری اثر منفی بگذارد.
این موضوع بهویژه در ورزشهای استقامتی مانند دوومیدانی، دوچرخهسواری جاده و تریاتلون اهمیت دارد که تأمین مستمر انرژی و حفظ ذخایر گلیکوژن برای عملکرد ورزشی ضروری است.
ملاحظات ویژه برای زنان ورزشکار
کاهش وزن سریع و ناکافی بودن انرژی دریافتی، صرفنظر از علت آن، میتواند بر چرخه قاعدگی ورزشکاران زن اثر بگذارد؛ موضوعی که یکی از پیامدهای شناختهشده کمبود انرژی در دسترس و RED-S است.
برای ورزشکاران زنی که از قبل هم با فشاری زیاد برای کنترل وزن روبهرو بوده است، اضافه شدن یک داروی کاهشدهنده اشتها میتواند این خطر را تشدید کند.
به همین دلیل، پایش وضعیت هورمونی و چرخه قاعدگی، برای زنان ورزشکاری که به هر دلیل پزشکی این داروها را مصرف میکنند، بخشی از پایش پزشکی معمول باید باشد.
ملاحظات بر اساس نوع رشته ورزشی
اثر بالقوه این داروها بر عملکرد در رشتههای مختلف یکسان نیست. جدول زیر نگاهی کلی بر این تفاوتها ارائه میدهد:
| نوع رشته ورزشی | نگرانی اصلی | توضیح |
|---|---|---|
| رشتههای قدرتی (مانند وزنهبرداری، پرتابها) | حفظ توده بدون چربی و قدرت عضلانی | کاهش سریع وزن یا دریافت ناکافی انرژی و پروتئین ممکن است حفظ توده و عملکرد عضلانی را دشوار کند. |
| رشتههای استقامتی (مانند دو، دوچرخهسواری، تریاتلون) | کاهش انرژی در دسترس و مشکل تغذیه حین فعالیت | دریافت ناکافی انرژی و کربوهیدرات میتواند سوخترسانی، ذخایر گلیکوژن و ریکاوری را تحت تأثیر قرار دهد و خطر RED-S را افزایش دهد. |
| رشتههای نیازمند کنترل وزن (مانند کشتی، بوکس، جودو) | تمایل به کاهش وزن سریع پیش از توزین | کاهش سریع دریافت انرژی ممکن است به افت انرژی و عملکرد در زمان مسابقه منجر شود. |
| رشتههای مهارتی-نمایشی (مانند ژیمناستیک، شنای هماهنگ) | حساسیت به تغییرات ترکیب بدنی | نیاز به ایجاد تعادل مناسب میان وزن، دریافت انرژی و حفظ قدرت و عملکرد وجود دارد. |
اگر ورزشکاری نیاز پزشکی واقعی به این دارو داشته باشد چه باید کرد؟
ورزشکاران نیز همانند سایر افراد ممکن است با دیابت نوع ۲ یا دیگر شرایط پزشکی مواجه شوند که مصرف این داروها را از نظر بالینی توجیه میکند و هدف از آن، صرفاً کاهش وزن برای رقابت ورزشی نیست. از آنجا که این داروها در حال حاضر در فهرست ممنوعه وادا نیستند، برای مصرف آنها معافیت پزشکی (TUE) لازم نیست. با این حال، چند نکته کاربردی برای این گروه از ورزشکاران اهمیت دارد:
- اطلاع دادن به پزشک تیم یا فدراسیون: حتی اگر دارو ممنوع نباشد، شفافیت با تیم پزشکی به مدیریت بهتر تمرین و پیشگیری از افت عملکرد و مدیریت آسیب های احتمالی کمک میکند.
- مستندسازی دقیق تشخیص و تجویز: نگهداشتن مدارک پزشکی معتبر، در صورتی که در آینده وضعیت این دارو در فهرست وادا تغییر کند، اهمیت زیادی خواهد داشت.
- پایش منظم ترکیب بدنی، علاوه بر وزن: برای ورزشکار، تغییرات توده چربی و توده بدون چربی میتواند مهمتر از عدد کلی روی ترازو باشد.
- هماهنگی برنامه تمرینی و تغذیهای با پزشک و مربی: تأمین انرژی و مواد مغذی متناسب با حجم تمرین برای کاهش خطر کمبود انرژی اهمیت دارد.
جمعبندی
از نظر مقررات فعلی وادا در سال 2026، مصرف تیرزپاتاید و سماگلوتاید برای ورزشکاران ممنوع نیست؛ این داروها فقط تحت پایش قرار دارند و وضعیت نهایی آنها هنوز مشخص نشده است.
اما مجاز بودن قانونی به معنای مناسب بودن پزشکی و عملکردی نیست. کاهش بخشی از توده بدون چربی، احتمال ناکافی شدن دریافت انرژی و مواد مغذی و عوارض گوارشی از جمله مسائلی هستند که در ورزشکاران، بهویژه هنگام کاهش سریع وزن یا تمرینات سنگین، باید مورد توجه قرار گیرند.
ورزشکارانی که نیاز پزشکی واقعی به این دارو دارند، باید با شفافیت کامل و تحت نظر پزشک تیم یا فدراسیون خود پیش بروند، مستندات لازم را نگه دارند، و فهرست وادا را هر سال برای اطلاع از تغییرات احتمالی بررسی کنند.
تصمیم نهایی درباره مصرف این دارو، مثل هر تصمیم پزشکی دیگر در ورزش حرفهای، باید مشترک بین ورزشکار، پزشک و تیم فنی گرفته شود.
