پیش از مقایسه این دو دارو، باید به این نکته توجه داشت که لیراگلوتاید توسط شرکت سیناژن با دو نام تجاری ملیتاید® و ماسیزا® عرضه می‌شود. هر دو محصول حاوی لیراگلوتاید با غلظت ۶ میلی‌گرم در میلی‌لیتر هستند، اما موارد مصرف و دامنه دوز آن‌ها متفاوت است.
ملیتاید برای کنترل دیابت نوع ۲ عرضه می‌شود و درمان با دوز ۰.۶ میلی‌گرم روزانه آغاز شده، سپس به ۱.۲ و در صورت نیاز به ۱.۸ میلی‌گرم روزانه افزایش می‌یابد. ماسیزا برای مدیریت مزمن وزن عرضه می‌شود و دوز آن از ۰.۶ میلی‌گرم روزانه شروع شده و با افزایش تدریجی هفتگی می‌تواند به ۱.۲، ۱.۸، ۲.۴ و در نهایت ۳ میلی‌گرم روزانه برسد.
بنابراین، در صورت تجویز لیراگلوتاید برای مدیریت وزن و انتخاب این شیوه درمانی توسط پزشک، می‌توان دوزهای ابتدایی تا ۱.۸ میلی‌گرم را با ملیتاید طی کرد و برای ادامه تیتراسیون به دوزهای ۲.۴ و ۳ میلی‌گرم از ماسیزا استفاده کرد.
البته ماسیزا خود نیز قابلیت شروع درمان از دوز ۰.۶ میلی‌گرم را دارد و تغییر برند در دوز ۱.۸ میلی‌گرم یک الزام دارویی نیست.
اسپارتینا و لیراگلوتاید هر دو از داروهای مبتنی بر مسیرهای اینکرتینی هستند که در کنترل وزن و متابولیسم نقش دارند، اما ماده مؤثره، مکانیسم اثر و نحوه مصرف آن‌ها یکسان نیست.
اسپارتینا حاوی تیرزپاتاید است و به‌صورت هفتگی تزریق می‌شود؛ در حالی که ملیتاید و ماسیزا حاوی لیراگلوتاید هستند و باید هر روز تزریق شوند. این تفاوت‌ها می‌توانند بر میزان کاهش وزن، کنترل قند خون و نحوه استفاده از دارو تأثیر بگذارند.
کدام داروی جهانی معادل اسپارتینا و کدام معادل ملیتاید است؟
برای درک بهتر تفاوت این داروها، دانستن این نکته مفید است که هر دو، نسخه تولید داخل داروهای شناخته‌شده جهانی محسوب می‌شوند. ملیتاید، نام تجاری ایرانی لیراگلوتاید است؛ همان ماده مؤثری که در جهان با نام‌های تجاری ویکتوزا (برای دیابت نوع ۲) و ساکسندا (برای چاقی مزمن) شناخته می‌شود.
اسپارتینا هم نام تجاری ایرانی تیرزپاتاید است؛ همان ماده مؤثری که در بازارهای جهانی با نام‌های مونجارو و زپ‌باند عرضه می‌شود.
از نظر رگولاتوری نیز اسپارتینا و ملیتاید در یک گروه قرار نمی‌گیرند. تیرزپاتاید یک پپتید سنتتیک ۳۹ آمینواسیدی است. FDA پلیمرهای متشکل از ۴۰ آمینواسید یا کمتر را «پپتید» و نه «پروتئین» در نظر می‌گیرد و چنین فرآورده‌هایی می‌توانند در مسیر داروهای ژنریک، به‌جای مسیر بیوسیمیلارها، ارزیابی شوند.
بر همین اساس، برای اسپارتینا الزام انجام مطالعه بالینی فاز ۳ مقایسه‌ای مخصوص فرآورده‌های بیوسیمیلار مطرح نیست و فرآورده پس از طی الزامات کیفی و رگولاتوری مربوط به این گروه و دریافت مجوز سازمان غذا و داروی ایران وارد بازار شده است.
در مقابل، ملیتاید به‌عنوان فرآورده بیوسیمیلار لیراگلوتاید، مطالعه بالینی فاز ۳ مقایسه‌ای با برند مرجع ویکتوزا را پشت سر گذاشته است. نتایج این مطالعه، اثربخشی مشابه و پروفایل ایمنی و ایمونوژنیسیته قابل‌مقایسه ملیتاید با ویکتوزا را نشان داد.
بنابراین داده‌های اثربخشی که در ادامه ارائه می‌شوند، عمدتاً برگرفته از مطالعات بین‌المللی ماده مؤثره‌های این دو دارو هستند.
تفاوت مکانیسم اثر اسپارتینا و ملیتاید؛ یک مسیر در برابر دو مسیر
تفاوت بنیادی این دو دارو، در تعداد مسیرهای هورمونی است که فعال می‌کنند. ملیتاید (لیراگلوتاید) فقط گیرنده هورمون GLP-1 را فعال می‌کند. این هورمون باعث کند شدن تخلیه معده، افزایش ترشح انسولین در پاسخ به غذا، و کاهش اشتها می‌شود. اسپارتینا (تیرزپاتاید) علاوه بر فعال کردن همین مسیر، گیرنده هورمون دوم به نام GIP را هم فعال می‌کند.
فعال شدن هم‌زمان این دو مسیر هورمونی، دلیل اصلی تفاوت محسوس در میزان کاهش وزن حاصل از این دو دارو است؛ به بیان ساده، اسپارتینا از دو مسیر مکمل برای کنترل اشتها و متابولیسم استفاده می‌کند، در حالی که ملیتاید فقط از یک مسیر بهره می‌برد.
تزریق روزانه یا هفتگی؛ کدام‌یک راحت‌تر است؟
از نظر تناوب مصرف، این دو دارو تفاوت زیادی دارند. لیراگلوتاید به‌صورت روزانه تزریق می‌شود، در حالی که اسپارتینا فقط هفته‌ای یک‌بار تزریق می‌شود. تزریق روزانه نیازمند دفعات مصرف بیشتری است و برای برخی افراد، تزریق هفتگی ممکن است از نظر پایبندی به درمان ساده‌تر باشد.
کدام‌یک وزن بیشتری کم می‌کند؟
تفاوت در مکانیسم اثر در مطالعات بالینی مربوط به کاهش وزن نیز دیده شده است. در مطالعه SCALE، لیراگلوتاید با دوز ۳ میلی‌گرم روزانه طی ۵۶ هفته به‌طور میانگین حدود ۸ درصد کاهش وزن ایجاد کرد.
در مطالعه SURMOUNT-1، تیرزپاتاید طی ۷۲ هفته بسته به دوز مصرفی، به‌طور میانگین حدود ۱۵ تا ۲۰.۹ درصد کاهش وزن ایجاد کرد.
کدام دارو برای دیابت نوع ۲ مناسب‌تر است؟
هر دو ماده مؤثره برای کنترل دیابت نوع ۲ کاربرد دارند. ملیتاید به‌طور مشخص برای کنترل قند خون در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ عرضه می‌شود و دوز آن می‌تواند تا ۱.۸ میلی‌گرم روزانه افزایش یابد.
اسپارتینا نیز برای کنترل دیابت نوع ۲ قابل تجویز است و در مطالعات بالینی اثر قابل‌توجهی بر کاهش HbA1c و وزن نشان داده است اما به دلیل فعال‌سازی مسیر دوم هورمونی )GIP)، در بسیاری از مطالعات، بهبود بیشتری در شاخص‌های قند خون مثل HbA1c نشان داده است.
با این حال، انتخاب نهایی بین این دو برای کنترل دیابت باید بر اساس نوع دیابت، سایر داروهای مصرفی، و وضعیت کلیوی و کبدی فرد، توسط پزشک متخصص غدد گرفته شود.
عوارض جانبی اسپارتینا و لیراگلوتاید؛ کدام‌یک بیشتر است؟
عوارض جانبی هر دو دارو عمدتاً گوارشی هستند و می‌توانند شامل تهوع، استفراغ، اسهال و یبوست باشند. این علائم معمولاً در شروع درمان یا هنگام افزایش دوز بیشتر دیده می‌شوند.
شدت عوارض می‌تواند تحت تأثیر نوع دارو، دوز مصرفی، سرعت افزایش دوز و تحمل فردی بیمار قرار گیرد؛ بنابراین نمی‌توان به‌طور کلی گفت یکی از این دو دارو در همه افراد عوارض گوارشی بیشتری ایجاد می‌کند.
افزایش تدریجی دوز در هر دو درمان برای کاهش احتمال و شدت عوارض گوارشی توصیه می‌شود.
جدول مقایسه‌ای اسپارتینا و ملیتاید
| ویژگی | اسپارتینا (تیرزپاتاید) | ملیتاید (لیراگلوتاید) |
|---|---|---|
| معادل جهانی | مونجارو / زپ‌باند | ویکتوزا / ساکسندا |
| مکانیسم اثر | آگونیست دوگانه GLP-1 و GIP | آگونیست GLP-1 |
| روش و تناوب مصرف | تزریق زیرجلدی هفتگی | تزریق زیرجلدی روزانه |
| میانگین کاهش وزن | حدود ۱۵ تا ۲۲.۵٪ طی ۷۲ هفته | حدود ۵ تا ۸٪ طی ۵۶ هفته |
| اثر بر کنترل قند خون | معمولاً محسوس‌تر | مثبت اما با میزان کمتر |
| عوارض شایع | تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست | تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست |
| سابقه مصرف در ایران | نسبتاً جدیدتر | طولانی‌تر |
| کاربرد اصلی تاریخی | دیابت نوع ۲ و چاقی | دیابت نوع ۲ و چاقی |
دوزبندی و برنامه افزایش دوز؛ چقدر طول می‌کشد به دوز نهایی برسید؟
ملیتاید به‌صورت قلم حاوی ۱۸ میلی‌گرم لیراگلوتاید در ۳ میلی‌لیتر عرضه می‌شود. درمان با ۰.۶ میلی‌گرم روزانه شروع می‌شود و پس از حداقل یک هفته به ۱.۲ میلی‌گرم افزایش می‌یابد. در صورت نیاز به کنترل بیشتر قند خون، دوز می‌تواند به ۱.۸ میلی‌گرم روزانه افزایش پیدا کند.
برای مدیریت وزن، لیراگلوتاید تا دوز ۳ میلی‌گرم روزانه استفاده می‌شود. ماسیزا نیز از ۰.۶ میلی‌گرم آغاز شده و به‌صورت هفتگی به ۱.۲، ۱.۸، ۲.۴ و در نهایت ۳ میلی‌گرم افزایش می‌یابد.
بنابراین در صورت استفاده از ملیتاید در مراحل ابتدایی تیتراسیون، پس از رسیدن به دوز ۱.۸ میلی‌گرم و در صورت نیاز به افزایش بیشتر دوز برای مدیریت وزن، ادامه درمان با دوزهای ۲.۴ و ۳ میلی‌گرم ماسیزا و با نظر پزشک امکان‌پذیر است.
اسپارتینا با دوز ۲.۵ میلی‌گرم هفته‌ای یک‌بار به‌مدت چهار هفته آغاز می‌شود. سپس دوز به ۵ میلی‌گرم در هفته افزایش می‌یابد و در صورت نیاز و تحمل بیمار، پزشک می‌تواند با فاصله حداقل چهار هفته دوز را در مراحل ۲.۵ میلی‌گرمی تا حداکثر ۱۵ میلی‌گرم در هفته افزایش دهد.
کدام دارو سابقه بالینی طولانی‌تری دارد؟
یک تفاوت دیگر که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، حجم و قدمت داده‌های بالینی پشتیبان هر دارو است. لیراگلوتاید (ماده مؤثر ملیتاید) بیش از یک دهه است که در سطح جهانی مورد استفاده قرار می‌گیرد و داده‌های ایمنی بلندمدت نسبتاً گسترده‌ای درباره آن جمع‌آوری شده است.
تیرزپاتاید (ماده مؤثر اسپارتینا) داروی جدیدتری است و اگرچه نتایج کارآزمایی‌های اولیه آن قوی و امیدوارکننده بوده، داده‌های مربوط به مصرف بسیار طولانی‌مدت (بیش از چند سال) آن هنوز به اندازه لیراگلوتاید انباشته نشده است.
این موضوع لزوماً به معنای خطرناک‌تر بودن تیرزپاتاید نیست، اما برای برخی پزشکان و بیماران محتاط، می‌تواند عاملی به نفع انتخاب داروی قدیمی‌تر باشد.
آیا قیمت این دو دارو متفاوت است؟
از آنجا که هر دو دارو تولید داخل هستند، معمولاً نسبت به نمونه‌های وارداتی مشابه (مثل مونجارو یا ساکسندا اصل)، مقرون‌به‌صرفه‌تر محسوب می‌شوند. با این حال، بین خود این دو دارو هم می‌تواند اختلاف قیمت وجود داشته باشد که به عواملی مثل تعداد دفعات تزریق در ماه، حجم دارو در هر قلم، و نوسانات بازار دارویی بستگی دارد. چون قیمت داروها در طول زمان تغییر می‌کند، بهترین راه برای اطلاع از قیمت دقیق و به‌روز، مراجعه به داروخانه‌های معتبر یا پرسش مستقیم از پزشک تجویزکننده است.
کدام دارو برای چه افرادی مناسب‌تر است؟
- افرادی که نیاز به کاهش وزن قابل‌توجه دارند: مثلاً در چاقی شدید یا وجود چند بیماری زمینه‌ای مرتبط با وزن، معمولاً بیشتر به سمت اسپارتینا هدایت می‌شوند، چون شواهد بالینی کاهش وزن بیشتری برای آن نشان می‌دهند.
- افرادی که به‌تازگی درمان دارویی کاهش وزن یا دیابت را شروع می‌کنند: انتخاب بین این دو دارو باید بر اساس میزان کاهش وزن موردنیاز، شرایط همراه، سابقه مصرف و تحمل دارو، هزینه و دسترسی و ترجیح فرد انجام شود. سابقه طولانی‌تر استفاده از لیراگلوتاید می‌تواند در برخی افراد یکی از عوامل تصمیم‌گیری باشد، اما شروع درمان لزوماً به معنای ترجیح آن بر تیرزپاتاید نیست.
- افرادی که تحمل پایینی نسبت به عوارض گوارشی شدید دارند: هر دو دارو می‌توانند عوارضی مانند تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست ایجاد کنند. در این افراد، انتخاب دارو و سرعت افزایش دوز باید بر اساس تحمل فردی تنظیم شود. افزایش تدریجی دوز به بهبود تحمل درمان کمک می‌کند.
- افرادی که تزریق روزانه برایشان دشوار یا فراموش‌شدنی است: از نظر پایبندی به درمان، معمولاً با تزریق هفتگی اسپارتینا راحت‌تر کنار می‌آیند.
- بیمارانی که هم‌زمان دیابت نوع ۲ کنترل‌نشده و اضافه‌وزن قابل توجه دارند: داروهایی که هم بر کنترل قند خون و هم بر وزن اثر قابل‌توجهی دارند، معمولاً در اولویت قرار می‌گیرند. در گایدلاین‌های علمی تیرزپاتاید در کنار سماگلوتاید از داروهای دارای بیشترین اثربخشی برای کاهش وزن و کنترل قند خون معرفی شده است؛ با این حال انتخاب نهایی باید با توجه به اهداف درمان، بیماری‌های همراه، تحمل، دسترسی و نظر پزشک انجام شود.
آیا می‌شود بین این دو دارو سوییچ کرد؟
در بسیاری از موارد تغییر درمان از لیراگلوتاید به تیرزپاتاید یا برعکس ممکن است، اما این کار باید تحت نظر پزشک انجام شود؛ زیرا برنامه افزایش دوز، قدرت اثر و مشخصات هر دارو متفاوت است. همچنین مصرف هم‌زمان تیرزپاتاید با یک آگونیست دیگر گیرنده GLP-1 توصیه نمی‌شود.
چه کسانی نباید هیچ‌کدام از این دو دارو را مصرف کنند؟
افرادی با سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC)، سندرم MEN 2 یا حساسیت شدید به ماده مؤثره یا اجزای دارو نباید این داروها را مصرف کنند. سابقه پانکراتیت، مشکلات شدید گوارشی و شرایطی مانند بارداری یا شیردهی باید پیش از شروع درمان با پزشک مطرح شوند و تصمیم‌گیری درباره مصرف بر اساس شرایط فردی و اطلاعات دارویی هر فرآورده انجام شود.
جمع‌بندی
اسپارتینا و ملیتاید هر دو داروهای مؤثری برای کاهش وزن و کنترل دیابت نوع ۲ هستند، اما از نظر قدرت اثر و مکانیسم عملکرد یکسان نیستند. اسپارتینا، به دلیل فعال‌سازی دو مسیر هورمونی (GLP-1 و GIP)، معمولاً کاهش وزن بیشتر و بهبود قوی‌تری در کنترل قند خون ایجاد می‌کند و تزریق آن هفتگی است. ملیتاید، با فعال‌سازی تنها مسیر GLP-1، اثر ملایم‌تری دارد، نیاز به تزریق روزانه دارد، اما سابقه مصرف طولانی‌تر و معمولاً هزینه پایین‌تری هم دارد.
انتخاب نهایی بین این دو دارو نباید صرفاً بر اساس مقایسه اعداد کاهش وزن انجام شود؛ عواملی مثل شدت چاقی، وجود دیابت، تحمل فرد نسبت به عوارض گوارشی، و ترجیح شخصی درباره تناوب تزریق، همگی باید در تصمیم نهایی، همراه با معاینه و مشورت پزشک متخصص، در نظر گرفته شوند.
