آمبولی ریه (Pulmonary Embolism یا PE) زمانی رخ میدهد که یک لخته خون (معمولاً از سیاهرگهای عمقی پا یا لگن) جدا شده و به یکی از شریانهای ریه برسد. این لخته مسیر جریان خون را مسدود میکند و باعث کاهش اکسیژنرسانی به بخشی از ریه میشود. آمبولی ریه یک وضعیت اورژانسی پزشکی است و اگر بهموقع تشخیص داده و درمان نشود، میتواند باعث نارسایی قلب، آسیب شدید به ریه و حتی مرگ شود.
با این حال، خبر خوب این است که در صورت تشخیص زودهنگام و شروع سریع درمان، بیشتر بیماران بهخوبی به درمان پاسخ میدهند و از بروز عوارض جدی پیشگیری میشود.
آمبولی ریه چگونه ایجاد میشود؟
در بیشتر موارد، لخته خون ابتدا در سیاهرگهای عمقی پا یا لگن تشکیل میشود؛ وضعیتی که به آن ترومبوز ورید عمقی (Deep Vein Thrombosis یا DVT) گفته میشود. اگر بخشی از این لخته جدا شود، همراه جریان خون از طریق قلب به ریهها میرسد و در یکی از شریانهای ریوی گیر میکند. این انسداد مانع رسیدن خون به بخشی از ریه شده و تبادل اکسیژن را مختل میکند.
به زبان ساده، تصور کنید شریانهای ریه مانند لولههای آبرسان هستند. اگر تکهای از یک جسم مسیر این لوله را ببندد، جریان آب متوقف میشود. در آمبولی ریه نیز لخته خون مانند همان جسم، مسیر جریان خون را مسدود میکند و عملکرد طبیعی ریه را مختل میسازد.
نکته مهم: اگرچه آمبولی ریه معمولاً در اثر لخته خون ایجاد میشود، اما در موارد نادر ممکن است ورود چربی، هوا، مایع آمنیوتیک یا حتی سلولهای توموری به جریان خون نیز باعث آمبولی شود. با این حال، بیش از ۹۰ درصد موارد آمبولی ریه ناشی از لخته خون هستند.
تفاوت آمبولی ریه و ترومبوز ورید عمقی (DVT) چیست؟
آمبولی ریه و ترومبوز ورید عمقی (Deep Vein Thrombosis یا DVT) دو بیماری متفاوت هستند، اما ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. در واقع، آمبولی ریه اغلب پیامد ترومبوز ورید عمقی است.
در ترومبوز ورید عمقی (DVT)، لخته خون در یکی از سیاهرگهای عمقی بدن، معمولاً در ساق یا ران پا، تشکیل میشود. تا زمانی که این لخته در همان محل باقی بماند، به آن ترومبوز ورید عمقی گفته میشود.
اما اگر بخشی از این لخته جدا شود، همراه جریان خون از طریق قلب به ریهها برسد و یکی از شریانهای ریوی را مسدود کند، فرد دچار آمبولی ریه (Pulmonary Embolism یا PE) میشود. به همین دلیل، پزشکان این دو بیماری را دو مرحله از یک فرآیند میدانند که به آن بیماری ترومبوآمبولی وریدی (Venous Thromboembolism یا VTE) گفته میشود.
تفاوت DVT و آمبولی ریه در یک نگاه
| ترومبوز ورید عمقی (DVT) | آمبولی ریه (PE) |
|---|---|
| لخته خون در سیاهرگهای عمقی پا یا لگن تشکیل میشود. | لخته از محل اولیه جدا شده و وارد شریانهای ریه میشود. |
| بیشتر پاها را درگیر میکند. | ریه و سیستم تنفسی را درگیر میکند. |
| علائم شایع شامل تورم، درد، گرمی و قرمزی یک پا است. | علائم شایع شامل تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، سرفه و گاهی سرفه خونی است. |
| در صورت تشخیص زودهنگام معمولاً با دارو درمان میشود. | یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به تشخیص و درمان سریع دارد. |
چرا شناخت DVT اهمیت دارد؟
بسیاری از موارد آمبولی ریه با ترومبوز ورید عمقی درماننشده شروع میشوند. اگر لخته خون در پا بهموقع تشخیص داده و درمان شود، احتمال حرکت آن به سمت ریه و ایجاد آمبولی به میزان قابل توجهی کاهش پیدا میکند.
برای مثال، فردی که بعد از یک جراحی بزرگ چند روز در تخت بستری بوده است، ممکن است ابتدا دچار درد و تورم ساق پا شود. اگر این علائم نادیده گرفته شوند، احتمال دارد بخشی از لخته جدا شده و چند روز بعد با تنگی نفس ناگهانی و درد قفسه سینه خود را به صورت آمبولی ریه نشان دهد.
نکته مهم: همه افراد مبتلا به DVT دچار آمبولی ریه نمیشوند، اما تقریباً بیشتر آمبولیهای ریه منشأ خود را از لختههای وریدی پا یا لگن میگیرند. به همین دلیل، تشخیص و درمان بهموقع DVT یکی از مهمترین راههای پیشگیری از آمبولی ریه است.
علت بوجود آمدن آمبولی ریه چیست؟
مهمترین علت آمبولی ریه ترومبوز ورید عمقی (DVT) است. البته همه افراد مبتلا به DVT دچار آمبولی ریه نمیشوند، اما اگر لخته خون بهموقع تشخیص داده و درمان نشود، ممکن است از محل خود جدا شده و وارد ریه شود. برخی شرایط احتمال تشکیل لخته خون و در نتیجه آمبولی ریه را افزایش میدهند.
بیحرکتی طولانیمدت
وقتی برای ساعتها یا روزها حرکت نکنید، جریان خون در پاها کندتر میشود و احتمال تشکیل لخته افزایش پیدا میکند.
این وضعیت معمولاً در شرایط زیر دیده میشود:
- بستری طولانی در بیمارستان
- استراحت مطلق بعد از جراحی
- پرواز یا سفرهای طولانی
- گچ گرفتن پا یا شکستگی اندام تحتانی
مثال: فردی که بعد از عمل تعویض مفصل زانو چند روز در تخت بستری است، نسبت به افراد عادی بیشتر در معرض تشکیل لخته خون قرار دارد.
جراحی و آسیبهای شدید
هر نوع جراحی بزرگ، بهویژه جراحیهای لگن، زانو، ران یا شکم، میتواند احتمال تشکیل لخته خون را افزایش دهد. همچنین آسیبهای شدید مانند شکستگی استخوانها نیز از عوامل مهم ایجاد آمبولی ریه هستند.
ابتلا به سرطان
برخی سرطانها و همچنین درمانهایی مانند شیمیدرمانی باعث افزایش انعقادپذیری خون میشوند و خطر ایجاد لخته را بالا میبرند.
بارداری و دوران پس از زایمان
در دوران بارداری، بدن بهطور طبیعی آمادگی بیشتری برای لخته شدن خون پیدا میکند. این خطر تا حدود ۶ هفته پس از زایمان نیز همچنان وجود دارد.
مصرف داروهای هورمونی
داروهای حاوی استروژن مانند:
- قرصهای جلوگیری از بارداری
- درمان جایگزینی هورمون (HRT)
میتوانند احتمال ایجاد لخته خون را افزایش دهند؛ بهخصوص اگر فرد سیگار بکشد یا سابقه خانوادگی لخته خون داشته باشد.
سابقه قبلی لخته خون یا آمبولی ریه
اگر قبلاً دچار ترومبوز ورید عمقی یا آمبولی ریه شده باشید، احتمال عود بیماری نسبت به سایر افراد بیشتر است.
بیماریهای ارثی اختلال انعقاد خون
برخی افراد بهصورت ژنتیکی مستعد تشکیل لخته خون هستند. این اختلالات ممکن است تا سالها بدون علامت باشند و تنها در شرایطی مانند جراحی، بارداری یا بیحرکتی خود را نشان دهند.
بیماریهای قلبی و مزمن
برخی بیماریها نیز خطر آمبولی ریه را افزایش میدهند، از جمله:
- نارسایی قلبی
- سکته مغزی
- بیماریهای التهابی مزمن
- بیماریهای کلیوی
چاقی و کمتحرکی
اضافه وزن باعث افزایش فشار روی سیستم گردش خون و کاهش فعالیت بدنی میشود. به همین دلیل افراد مبتلا به چاقی، بهویژه اگر سبک زندگی کمتحرکی داشته باشند، بیشتر در معرض تشکیل لخته خون قرار دارند.
سیگار کشیدن
سیگار با آسیب رساندن به دیواره رگها و افزایش تمایل خون به لخته شدن، یکی از عوامل خطر مهم برای آمبولی ریه محسوب میشود؛ بهویژه اگر همراه با مصرف قرصهای هورمونی یا چاقی باشد.
آیا کرونا میتواند باعث آمبولی ریه شود؟
بله. مطالعات نشان دادهاند که ابتلا به کووید-۱۹، بهویژه در بیماران بستری یا افرادی که نوع شدید بیماری را تجربه کردهاند، میتواند احتمال تشکیل لخته خون را افزایش دهد. التهاب شدید ناشی از ویروس و اختلال در سیستم انعقاد خون، از مهمترین دلایل افزایش خطر آمبولی ریه پس از کرونا هستند.
اگر فرد پس از ابتلا به کرونا دچار تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه یا سرفه خونی شود، لازم است در سریعترین زمان توسط پزشک ارزیابی شود.
داشتن یک یا حتی چند عامل خطر، به این معنا نیست که فرد حتماً دچار آمبولی ریه خواهد شد؛ اما آگاهی از این عوامل کمک میکند تا در صورت بروز علائم هشداردهنده، مراجعه به پزشک به تأخیر نیفتد و درمان در زمان مناسب آغاز شود.
چه کسانی بیشتر در معرض آمبولی ریه هستند؟
آمبولی ریه معمولاً زمانی رخ میدهد که یک لخته خون در وریدهای عمقی پا یا لگن (DVT) تشکیل شده و سپس به سمت ریه حرکت کند. هر عاملی که احتمال تشکیل لخته خون را افزایش دهد، خطر آمبولی ریه را نیز بیشتر میکند.
اگر یکی یا چند مورد از شرایط زیر را دارید، بهتر است نسبت به علائم آمبولی ریه هوشیار باشید:
بیحرکتی طولانیمدت
وقتی برای ساعتهای طولانی حرکت نمیکنید، جریان خون در پاها کند میشود و احتمال تشکیل لخته افزایش پیدا میکند. این وضعیت معمولاً در شرایط زیر دیده میشود:
- استراحت مطلق پس از جراحی یا بیماری
- بستری طولانی در بیمارستان
- سفرهای طولانی با هواپیما، قطار یا خودرو (بیش از ۴ تا ۶ ساعت)
- نشستن طولانیمدت پشت میز بدون تحرک
جراحی یا آسیبهای شدید
بهویژه جراحیهای بزرگ مانند:
- تعویض مفصل لگن یا زانو
- جراحیهای شکم و لگن
- شکستگی استخوانهای پا یا لگن
- آسیبهای شدید ناشی از تصادف
پس از این جراحیها، پزشکان معمولاً برای پیشگیری از تشکیل لخته، داروهای ضدانعقاد یا جورابهای مخصوص تجویز میکنند.
سابقه ترومبوز ورید عمقی یا آمبولی ریه
اگر قبلاً یک بار DVT یا آمبولی ریه را تجربه کرده باشید، احتمال عود بیماری نسبت به افراد عادی بیشتر است؛ به همین دلیل پیگیری درمان و مصرف داروها اهمیت زیادی دارد.
سرطان و درمانهای آن
برخی سرطانها و همچنین شیمیدرمانی میتوانند سیستم انعقاد خون را فعالتر کنند و خطر ایجاد لخته را افزایش دهند. این خطر در سرطانهای پانکراس، ریه، معده، تخمدان و مغز بیشتر گزارش شده است.
بارداری و دوران پس از زایمان
در دوران بارداری، بدن بهطور طبیعی آمادگی بیشتری برای لخته شدن خون پیدا میکند تا از خونریزی هنگام زایمان جلوگیری شود. به همین دلیل خطر آمبولی ریه در دوران بارداری و تا حدود ۶ هفته پس از زایمان بیشتر از حالت عادی است.
مصرف هورمونها
مصرف برخی داروهای هورمونی میتواند احتمال تشکیل لخته را افزایش دهد، از جمله:
- قرصهای جلوگیری از بارداری
- درمان جایگزینی هورمون (HRT)
- برخی داروهای هورمونی در درمان ناباروری
این خطر در افراد سیگاری یا دارای اضافه وزن بیشتر است.
چاقی و اضافه وزن
چاقی باعث کاهش تحرک، افزایش التهاب بدن و تغییر عملکرد سیستم انعقاد خون میشود؛ بنابراین یکی از عوامل مهم افزایش خطر ترومبوز و آمبولی ریه محسوب میشود.
افزایش سن
اگرچه آمبولی ریه در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما احتمال بروز آن پس از ۶۰ سالگی بیشتر میشود؛ بهویژه اگر فرد بیماریهای زمینهای یا کاهش تحرک نیز داشته باشد.
بیماریهای قلبی و ریوی
برخی بیماریها احتمال تشکیل لخته را افزایش میدهند، از جمله:
- نارسایی قلبی
- سکته مغزی
- بیماریهای مزمن ریوی
- بیماریهای التهابی مزمن
اختلالات ارثی انعقاد خون
برخی افراد بهصورت ژنتیکی مستعد تشکیل لخته هستند. بیماریهایی مانند فاکتور V لیدن (Factor V Leiden) یا کمبود پروتئین C و S میتوانند خطر آمبولی ریه را افزایش دهند.
علائم آمبولی ریه چیست؟
برخی افراد تنها علائم خفیفی دارند، اما در موارد شدید، آمبولی ریه میتواند در عرض چند دقیقه جان بیمار را تهدید کند. به همین دلیل شناخت علائم هشداردهنده این بیماری اهمیت زیادی دارد. شایعترین علائم آمبولی ریه بصورت خلاصه در جدول زیر آمده است:
|
علائم شایع |
علائم هشداردهنده شدید |
|
تنگی نفس |
غش یا بیهوشی |
|
درد قفسه سینه |
افت فشار خون |
|
سرفه |
سرفه خونی |
|
افزایش ضربان قلب |
کبودی لبها و ناخنها |
|
تعریق سرد |
تنگی نفس شدید در حالت استراحت |
|
سرگیجه یا غش |
کاهش شدید اکسیژن و افت فشار خون |
علائم ترومبوز ورید عمقی (DVT) قبل از آمبولی ریه
از آنجایی که بیشتر موارد آمبولی ریه در اثر ترومبوز ورید عمقی پا (DVT) ایجاد میشوند، ممکن است چند روز قبل از بروز آمبولی، علائم زیر در یکی از پاها ظاهر شوند:
- تورم یک پا
- درد یا گرفتگی ساق پا
- احساس گرمی در ناحیه دردناک
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست
- حساسیت به لمس
اگر این علائم را همراه با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه تجربه کردید، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، احتمال آمبولی ریه وجود دارد و نباید منتظر برطرف شدن علائم بمانید:
- تنگی نفس ناگهانی و شدید
- درد قفسه سینه که با نفس کشیدن بدتر میشود
- سرفه همراه با خون
- غش یا کاهش سطح هوشیاری
- کبودی لبها یا ناخنها
- تورم و درد ناگهانی یک پا همراه با تنگی نفس
آمبولی ریه چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آمبولی ریه تنها بر اساس علائم امکانپذیر نیست؛ زیرا نشانههای این بیماری ممکن است با مشکلاتی مانند حمله قلبی، ذاتالریه، آسم یا حتی حمله پانیک اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل پزشک ابتدا علائم، سابقه پزشکی و عوامل خطر را بررسی میکند و سپس در صورت نیاز، آزمایشها و تصویربرداریهای لازم را درخواست میدهد.
اگر احتمال آمبولی ریه زیاد باشد، درمان ممکن است حتی قبل از قطعی شدن نتایج برخی آزمایشها آغاز شود تا از پیشرفت بیماری جلوگیری شود.
۱. بررسی علائم و معاینه بالینی
اولین قدم، معاینه بیمار و بررسی علائمی مانند موارد زیر است:
- تنگی نفس ناگهانی
- درد قفسه سینه
- سرفه خونی
- افزایش ضربان قلب
- کاهش سطح اکسیژن خون
پزشک همچنین پاهای بیمار را از نظر تورم، درد، قرمزی یا حساسیت بررسی میکند؛ زیرا وجود این علائم میتواند نشاندهنده ترومبوز ورید عمقی (DVT) باشد که شایعترین علت آمبولی ریه است.
۲. ارزیابی احتمال آمبولی ریه
پیش از درخواست آزمایشهای تخصصی، پزشک با استفاده از معیارهای بالینی مانند Wells Score یا Geneva Score احتمال ابتلا به آمبولی ریه را تخمین میزند.
این ارزیابی بر اساس عواملی مانند:
- سابقه DVT یا آمبولی ریه
- جراحی یا بیحرکتی اخیر
- ضربان قلب بالا
- وجود علائم ترومبوز ورید عمقی
- سرطان فعال
انجام میشود و مشخص میکند که بیمار به چه آزمایشهایی نیاز دارد.
مثال: فردی که یک هفته قبل جراحی زانو انجام داده و اکنون دچار تنگی نفس و تورم یک پا شده است، نسبت به فردی که هیچ عامل خطری ندارد، احتمال بیشتری برای آمبولی ریه دارد و معمولاً مستقیماً برای تصویربرداری ارجاع میشود.
۳. آزمایش خون D-dimer
یکی از اولین آزمایشهایی که ممکن است پزشک درخواست کند، آزمایش D-dimer است.
D-dimer مادهای است که هنگام تجزیه لخته خون در بدن تولید میشود. بالا بودن این آزمایش میتواند احتمال وجود لخته را مطرح کند، اما بهتنهایی تشخیصدهنده آمبولی ریه نیست؛ زیرا در شرایطی مانند بارداری، عفونت، سرطان، افزایش سن یا پس از جراحی نیز ممکن است مقدار آن افزایش پیدا کند.
بنابراین:
- D-dimer طبیعی: احتمال آمبولی ریه را در افراد کمخطر تا حد زیادی رد میکند.
- D-dimer بالا: نیاز به انجام تصویربرداری دارد.
۴. سیتی آنژیوگرافی ریه (CT Pulmonary Angiography)
سیتی آنژیوگرافی ریه (CTPA) مهمترین و دقیقترین روش تشخیص آمبولی ریه در بیشتر بیماران است.
در این روش، پس از تزریق ماده حاجب، از رگهای ریه تصویربرداری انجام میشود تا محل و اندازه لخته خون بهطور دقیق مشخص شود.
اگر بیمار به ماده حاجب حساسیت داشته باشد یا عملکرد کلیه مناسبی نداشته باشد، پزشک ممکن است روشهای جایگزین را انتخاب کند.
۵. اسکن تهویه-پرفیوژن ریه (V/Q Scan)
در افرادی که امکان انجام سیتی آنژیوگرافی وجود ندارد، مانند برخی خانمهای باردار یا بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، ممکن است اسکن تهویه-پرفیوژن (V/Q Scan) انجام شود.
این اسکن میزان ورود هوا و جریان خون در بخشهای مختلف ریه را مقایسه میکند و در صورت وجود انسداد، احتمال آمبولی ریه را نشان میدهد.
۶. سونوگرافی داپلر وریدهای پا
از آنجایی که بیشتر آمبولیهای ریه از لختههای وریدهای عمقی پا ایجاد میشوند، پزشک ممکن است سونوگرافی داپلر پا را درخواست کند.
اگر در این بررسی لخته خون مشاهده شود و بیمار علائم آمبولی ریه نیز داشته باشد، در بسیاری از موارد درمان بدون نیاز به آزمایشهای بیشتر آغاز میشود.
۷. نوار قلب (ECG) و تصویربرداری قفسه سینه
نوار قلب (ECG) و عکس ساده قفسه سینه معمولاً آمبولی ریه را مستقیماً نشان نمیدهند؛ اما برای رد سایر بیماریهای خطرناک مانند حمله قلبی، آریتمی یا ذاتالریه بسیار کمککننده هستند.
۸. اکوکاردیوگرافی (اکوی قلب)
اگر بیمار دچار افت فشار خون یا آمبولی شدید باشد، پزشک ممکن است اکوکاردیوگرافی انجام دهد.
اکوی قلب نشان میدهد که آیا لخته باعث افزایش فشار روی بطن راست قلب شده است یا خیر. این موضوع در تعیین شدت بیماری و انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
آیا MRI یا آنژیوگرافی ریوی هنوز استفاده میشوند؟
برخلاف گذشته، آنژیوگرافی ریوی که زمانی استاندارد طلایی تشخیص آمبولی ریه بود، امروزه بهندرت انجام میشود و معمولاً فقط در شرایط خاص یا هنگام انجام برخی درمانهای مداخلهای کاربرد دارد. همچنین MRI نقش محدودی در تشخیص آمبولی ریه دارد و تنها در برخی بیماران خاص، مانند افرادی که امکان انجام سیتیاسکن یا استفاده از ماده حاجب را ندارند، ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.
آمبولی ریه چگونه درمان میشود؟
آمبولی ریه یک اورژانس پزشکی است و درمان آن باید در کوتاهترین زمان ممکن آغاز شود. هدف اصلی درمان، جلوگیری از بزرگتر شدن لخته، پیشگیری از تشکیل لختههای جدید و بازگرداندن جریان طبیعی خون به ریههاست.
نوع درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله:
- اندازه و محل لخته خون
- شدت علائم بیمار
- وضعیت فشار خون و عملکرد قلب
- بیماریهای زمینهای
- خطر خونریزی
- بارداری یا سایر شرایط خاص
در موارد خفیف، بیمار ممکن است تنها با مصرف دارو درمان شود؛ اما در آمبولیهای شدید، گاهی به درمانهای اورژانسی یا حتی جراحی نیاز خواهد بود.
۱. داروهای ضدانعقاد (رقیقکننده خون)
در بیشتر بیماران، اولین و مهمترین درمان داروهای ضدانعقاد (Anticoagulants) هستند.
این داروها لخته موجود را مستقیماً از بین نمیبرند، بلکه از بزرگتر شدن لخته و تشکیل لختههای جدید جلوگیری میکنند تا بدن بهتدریج بتواند لخته را جذب کند.
رایجترین داروهای ضدانعقاد عبارتاند از:
- هپارین (تزریقی)
- انوکساپارین (Enoxaparin) یا هپارین با وزن مولکولی پایین
- ریواروکسابان (Rivaroxaban)
- آپیکسابان (Apixaban)
- دابیگاتران (Dabigatran)
- وارفارین (Warfarin)
امروزه در بسیاری از بیماران، داروهای خوراکی جدید مانند ریواروکسابان و آپیکسابان نسبت به وارفارین ترجیح داده میشوند؛ زیرا معمولاً نیاز کمتری به آزمایشهای مکرر دارند و مصرف آنها سادهتر است.
نکته: نوع دارو و مدت مصرف فقط باید توسط پزشک تعیین شود و قطع خودسرانه داروهای ضدانعقاد میتواند خطر عود آمبولی ریه را افزایش دهد.
۲. داروهای حلکننده لخته (ترومبولیتیک)
اگر آمبولی ریه شدید باشد و باعث افت فشار خون یا شوک شود، پزشک ممکن است از داروهای ترومبولیتیک (Thrombolytics) یا همان داروهای حلکننده لخته استفاده کند. این داروها مانند آلتهپلاز (Alteplase) باعث حل شدن سریعتر لخته خون میشوند؛ اما به دلیل افزایش خطر خونریزی شدید، فقط در شرایط خاص و تهدیدکننده حیات تجویز میشوند.
۳. درمانهای مداخلهای و کاتتری
در برخی بیماران که داروهای ترومبولیتیک قابل استفاده نیستند، یا به درمان دارویی پاسخ نمیدهند، پزشک ممکن است از روشهای مداخلهای استفاده کند. در این روشها، از طریق یک کاتتر که از داخل رگ وارد بدن میشود، لخته خون خارج یا خرد شده و گاهی داروی حلکننده لخته مستقیماً داخل آن تزریق میشود. این روشها در مراکز تخصصی و توسط تیمهای باتجربه انجام میشوند.
۴. جراحی آمبولی ریه
اگر لخته بسیار بزرگ باشد و جان بیمار را تهدید کند و سایر روشها مؤثر نباشند، ممکن است جراحی خارج کردن لخته (Pulmonary Embolectomy) انجام شود. این جراحی فقط در موارد خاص و اورژانسی انجام میشود و نسبت به درمان دارویی شیوع بسیار کمتری دارد.
۵. فیلتر ورید اجوف تحتانی (IVC Filter)
در بعضی بیماران، مصرف داروهای ضدانعقاد به دلیل خطر خونریزی امکانپذیر نیست یا با وجود مصرف دارو، همچنان لختههای جدید تشکیل میشوند. در این شرایط ممکن است پزشک فیلتر ورید اجوف تحتانی (Inferior Vena Cava Filter) را در داخل ورید اصلی شکم قرار دهد. این فیلتر مانند یک توری عمل میکند و اجازه نمیدهد لختههای بزرگ از پاها به سمت ریه حرکت کنند. امروزه استفاده از این فیلتر محدودتر از گذشته است و فقط در شرایط خاص توصیه میشود.
درمان پس از ترخیص از بیمارستان
پس از کنترل وضعیت بیمار، درمان معمولاً برای چند ماه ادامه پیدا میکند.
در این مدت پزشک ممکن است توصیه کند:
- داروهای ضدانعقاد را طبق دستور مصرف کنید.
- فعالیت بدنی سبک و منظم داشته باشید.
- از بیحرکتی طولانیمدت خودداری کنید.
- وزن خود را کنترل کنید.
- مصرف سیگار را ترک کنید.
- در سفرهای طولانی پاهای خود را مرتب حرکت دهید.
- در صورت نیاز از جوراب واریس یا جوراب فشاری استفاده کنید.
درمان آمبولی ریه چقدر طول میکشد؟
مدت درمان برای همه افراد یکسان نیست و به علت ایجاد لخته بستگی دارد.
بهطور کلی:
- اگر آمبولی ریه پس از یک عامل موقت مانند جراحی یا شکستگی ایجاد شده باشد، معمولاً حداقل ۳ ماه درمان ضدانعقادی لازم است.
- اگر علت مشخصی وجود نداشته باشد یا بیمار چند بار دچار لخته شده باشد، ممکن است درمان برای مدت طولانیتر یا حتی مادامالعمر ادامه پیدا کند.
پزشک بر اساس شرایط هر بیمار، مدت درمان را تعیین میکند.
آیا آمبولی ریه کاملاً درمان میشود؟
در بسیاری از بیماران، اگر آمبولی ریه بهموقع تشخیص داده و درمان شود، لخته بهتدریج از بین میرود و فرد میتواند به زندگی عادی بازگردد. با این حال، برخی بیماران ممکن است دچار عوارضی مانند افزایش فشار خون ریوی مزمن (CTEPH) شوند؛ به همین دلیل پیگیری منظم پس از درمان اهمیت زیادی دارد.
آمبولی ریه در بارداری
بارداری یکی از مهمترین عوامل افزایش خطر ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه (Pulmonary Embolism) محسوب میشود. اگرچه این عارضه شیوع بالایی ندارد، اما یکی از مهمترین علل مرگومیر مادران در دوران بارداری و هفتههای پس از زایمان است. به همین دلیل، تشخیص سریع و درمان بهموقع آن اهمیت زیادی دارد.
چرا خطر آمبولی ریه در بارداری افزایش مییابد؟
بدن در دوران بارداری بهطور طبیعی تغییراتی ایجاد میکند تا از خونریزی شدید هنگام زایمان جلوگیری شود. این تغییرات اگرچه طبیعی هستند، اما احتمال تشکیل لخته خون را نیز افزایش میدهند.
مهمترین دلایل عبارتاند از:
- افزایش فاکتورهای انعقادی خون
- کاهش سرعت جریان خون در پاها به دلیل فشار رحم روی وریدهای لگن
- کاهش تحرک، بهویژه در اواخر بارداری
- آسیب عروق هنگام زایمان، بهخصوص سزارین
به همین دلیل، خطر ایجاد لخته خون در دوران بارداری حدود ۴ تا ۵ برابر بیشتر از زنان غیرباردار است و این خطر تا ۶ هفته پس از زایمان نیز همچنان بالا باقی میماند.
علائم آمبولی ریه در بارداری
علائم این بیماری تفاوت زیادی با سایر افراد ندارد؛ اما گاهی به دلیل شباهت با علائم طبیعی بارداری، تشخیص آن دشوارتر میشود.
شایعترین علائم عبارتاند از:
- تنگی نفس ناگهانی یا شدیدتر از حالت طبیعی بارداری
- درد قفسه سینه که با نفس کشیدن بیشتر میشود
- افزایش ضربان قلب
- سرفه، گاهی همراه با خون
- سرگیجه یا غش
- تورم، درد یا قرمزی یک پا (نشانه احتمالی DVT)
مثال: اگر خانمی در هفتههای پایانی بارداری، علاوه بر تورم یک پا، ناگهان دچار تنگی نفس و درد قفسه سینه شود، باید احتمال آمبولی ریه در اسرع وقت بررسی شود.
“A pulmonary embolism can be life-threatening. Prompt treatment greatly reduces the risk of death.”
ترجمه: آمبولی ریوی میتواند تهدیدکننده زندگی باشد. درمان سریع، خطر مرگ را تا حد زیادی کاهش میدهد.
آمبولی ریه بعد از کرونا
ابتلا به کووید-۱۹ میتواند خطر تشکیل لخته خون را در برخی افراد افزایش دهد؛ بهویژه اگر بیماری شدید بوده، بیمار در بیمارستان بستری شده یا مدت زیادی بیتحرک مانده باشد. به همین دلیل، احتمال بروز آمبولی ریه در هفتهها یا ماههای پس از کرونا در این افراد بیشتر از جمعیت عادی است.
اگر پس از بهبودی از کرونا دچار تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، سرفه خونی یا افزایش ضربان قلب شدید، این علائم را جدی بگیرید و هرچه سریعتر به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید؛ زیرا تشخیص و درمان بهموقع میتواند از عوارض خطرناک آمبولی ریه جلوگیری کند.
نکته: همه افرادی که به کرونا مبتلا میشوند در معرض آمبولی ریه نیستند. خطر این عارضه بیشتر در سالمندان، افراد با سابقه لخته خون، بیماران مبتلا به سرطان، چاقی، بیتحرکی طولانی یا بستری در بیمارستان دیده میشود.
عوارض آمبولی ریه
آمبولی ریه یک بیماری بالقوه خطرناک است و اگر بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند باعث آسیب جدی به ریه و قلب شود. شدت عوارض به اندازه لخته، تعداد لختهها، سرعت شروع درمان و وضعیت سلامت بیمار بستگی دارد. خوشبختانه با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، احتمال بروز بسیاری از این عوارض به میزان قابل توجهی کاهش مییابد.
مهمترین عوارض آمبولی ریه عبارتاند از:
افزایش فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension)
اگر لخته خون باعث انسداد طولانیمدت عروق ریه شود، فشار داخل شریانهای ریوی افزایش پیدا میکند. این وضعیت که به آن فشار خون ریوی مزمن ناشی از آمبولی (CTEPH) گفته میشود، میتواند باعث تنگی نفس مداوم، کاهش تحمل فعالیت و خستگی شود.
نارسایی قلب سمت راست
زمانی که جریان خون در ریهها مسدود میشود، قلب برای پمپاژ خون باید با فشار بیشتری کار کند. در موارد شدید، این فشار میتواند به نارسایی بطن راست قلب منجر شود که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است.
کاهش اکسیژن خون
انسداد عروق ریه باعث میشود اکسیژن کافی وارد جریان خون نشود. در نتیجه ممکن است بیمار دچار افت سطح اکسیژن، کبودی لبها و ناخنها، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری شود.
آسیب دائمی به ریه
در برخی بیماران، قطع جریان خون میتواند به بخشی از بافت ریه آسیب برساند و باعث انفارکتوس (مرگ بافت) ریه شود. این عارضه معمولاً با درد شدید قفسه سینه و گاهی سرفه خونی همراه است.
مرگ ناگهانی
اگر لخته بسیار بزرگ باشد و بخش عمدهای از جریان خون ریه را مسدود کند، ممکن است بیمار دچار افت شدید فشار خون، شوک و ایست قلبی شود. به همین دلیل آمبولی ریه یکی از مهمترین اورژانسهای پزشکی محسوب میشود.
چگونه از آمبولی ریه پیشگیری کنیم؟
اگرچه همیشه نمیتوان از آمبولی ریه پیشگیری کرد، اما با رعایت چند نکته ساده میتوان خطر بروز آن را کاهش داد:
- تحرک منظم داشته باشید و از بیحرکتی طولانیمدت خودداری کنید.
- در سفرهای طولانی هر ۱ تا ۲ ساعت راه بروید یا پاهای خود را حرکت دهید.
- وزن مناسب خود را حفظ کرده و سیگار را ترک کنید.
- پس از جراحی یا بستری، توصیههای پزشک درباره راه رفتن زودهنگام و مصرف داروهای ضدانعقاد را جدی بگیرید.
- اگر سابقه لخته خون یا عوامل خطر دارید، تحت نظر پزشک باشید.
